67 nye vennar

Ei innlegging

Det ville seg slik at då eg skulle skriva denne teksten om kunst på sjukehus vart mor mi lagt inn på Stavanger universitetssjukehus på Våland. Der vart ho liggande i tre veker. Ho låg på eit tomannsrom med ei gul skiljegardin, på eit rom med slitt, eldre interiør og ei rad funksjonelle innretningar. Det estetiske innslaget på rommet var to falma papirkopiar av måleri, skeivt opphengd og i billige klipsrammer, ved kvar av dei to sengene. Den figurative papirkopien som hang på mor mi si side viste eit myrlandskap med eit hus som låg i mørket, og eit einsamt synleg menneske. Etter nokre dagar sa mor mi at det ho hadde i synsfeltet irriterte ho. Papirkopien hadde dårleg effekt på både humør og psyke, det sette ho i ei dyster stemning. Som ei handling botna i ei urokkeleg tru på at det er mogleg å få verda til å møta eigne behov, eller ein slags velmeint sivil ulydigheit, lukka vi døra og byta plass på dei to verka.

Historia om innlegginga viser nokre enkle poeng. Kva som heng på veggen og kva vi møter i omgjevnadane våre tyder noko. Kunst og utsmykking på sjukehus kan ha noko å seia for dei som interagerer med den. Dette talar for at sjukehus sine kunstsamlingar bør vera gjennomtenkte til sine formål. Dei bør dekkja ei stor breidd uttrykk og sjangrar fordi pasient- og tilsettgruppene deira er ytst spreidd kva gjeld til dømes alder, kjønn, personlegdom, klasse, etnisitet, preferansar og funksjonsvariasjonar. Kunst i sjukehus kan òg gjerne, om mogleg, legga opp til interaksjonsmoglegheiter med publikum.

Nye Stavanger universitetssjukehus

Stavanger universitetssjukehus på Ullandhaug stod ferdig i 2025 og ruvar lågmeldt i overgangen mellom Ullandhaug og Grannes, Stavanger og Sandnes. Sjukehuset er for 15 kommunar i Sør-Rogaland og dekkjer ei befolkning på litt under 400 000. Det består av fire hovudbygg og ein samanbindande korridorring, plassert rundt eit ope torg som har ein kollektivakse som går gjennom seg.

Stavanger universitetssjukehus husar ei raus samling kunst. Om lag 200 kunstverk har følgd med frå det gamle sjukehuset på Våland og er blitt nøysamt integrert i den nye samlinga. Det er gjort ei rad nye innkjøp til sjukehuset si samling, storparten frå lokale kunstnarar og plassert i ventesonar og større samlingsstader. Og her er, ikkje minst, nyproduserte og stadspesifikke verk bestilt spesifikt til det nye sjukehuset.

Blant dei er Inger Bruun sine fargerike geometriske figurar, som er å finna i eitt av dei fire bygghjørna i korridorringen. Gult, raudt og blått – dei faste fargane til Bruun – finst i både innramma form og som flate, tredimensjonale formplater. Figurane er som byggesett som kunne vore sett saman på andre måtar, som påkallar lyst til å omstrukturera. Bruun sine verk strekk seg som tentaklar ut frå bygghjørnet. Tolv fotografi av Torbjørn Rødland spreier seg i eit anna hjørne. Underlege og underfundige foto. Vi ser hælar med holete sokkar, plastkrus og dobbeltportrett, ein frosk og ein overdimensjonert polkadottslikkepinne. Foto som har noko som skurrar, fascinerer, støyter vekk – som er det som gjer til at vi kan verta ståande og stirra oss fast i fotografia. Margrethe Aanestad sine florlette, sarte, pastellfarga sirklar fyller kapellet i første etasje. Endelause i kraft av sine sirkulære former, nøytrale i si mangel på symbolbruk og referansar, trøystande i si lågmæltheit. Ein inviterande steinskulptur av Bjørn Bjarre både struttar og kviler i eit av atria. Ei hand, eit fang, ein stol, ein sopp som er opp ned – som kan ta i mot, vera sitjeplass, klatreelement eller berre kunst. Sveitt og neonbasert plexijoggekunst av Cory Arcangel dekkjer vindauga i første etasje. Attkjenneleg i sine koplingar til kommersielle brands vi alle interagerer med, men unnseleg på den måten at mange ikkje vil merka seg ved dei i det heile. Ein serie collagar av ALBUM (Elise Storsveen og Eline Mugaas) er spreidd utover kvart eit personal- og pauserom. På like og mørkeraude veggar, som rammar inn ein sofa personalet kan slappa av i, har serien eit dristigare og meir humoristisk preg enn det pasientane får. I fødeavdelinga heng små florale akvarellar av Elisabeth Harr. Akvarellane viser nær abstrakte blomar i forskjellige fargar og høyrer til serien Poppy. Serien består av opp mot 1000 miniakvarellar, ofte utført gjennom nattleg arbeid. Enkle og komplekse på same tid, veks no nokre av blomsterakvarellane til Harr her livet tek til.

Offentlege bygg og kunstsamlingar for deg og meg

Kva kjenneteiknar sjukehus som bygg og institusjon? For tilsette er sjukehuset ein arbeidsplass. Ein arbeidsplass som skal vera trygg og funksjonell. Eit sjukehus er fysiske bygningar som består av veggar, tak, operasjonsrom, venterom og personalrom. Kontor, gangar og korridorar. Apparat og møblar. Heisar og trapper. Ventilasjonsanlegg og teknisk utstyr. For pasientar og pårørande er sjukehuset ein stad der ein gjerne ønskjer å vera så kort som mogleg. Ein stad der pasientar får smertelindring, behandling og opptrening, der ein får utført små og store operasjonar, kjem med både kroniske og forbigåande sjukdomar. Pasientar kjem for sjekk, tilvisingar og samtalar, for korte og lengre opphald, for å føda eller få akutt hjelp. For å døy. Det er ventetid, sorg, glede og forvirring.

Offentlege kunstsamlingar finst for å gi befolkninga gode, relevante, underfundige og minneverdige kunstopplevingar. KORO (Kunst i offentleg rom) har det nasjonale ansvaret for å produsera, forvalta og formidla kunst i offentlege bygg og på fellesarenaer i samfunnet, og dei arbeider under ambisjonen om at kunst av høg kvalitet skal vera tilgjengeleg for flest mogleg.

Kva rollar kan kunst i sjukehus spela? Korleis kan vi sansa den? Tenkja med den? Kva kan den gi?

På øya Gossen utanfor Molde, på eit omsorgssenter for eldre og demente, finst eit offentleg kunstverk med tittelen Verdens navle. Kunstnarane som står bak det offentlege kunstverket, Laila Kongevold og Stefan Christiansen, har utforma det som eit forundringskammer i eit drivhus. Kunstverket består av ei rekkje skulpturar i tre, metall og glas, forma som greiner, sopp, ein frosk, fuglar, steinar og fabelaktige kreasjonar. Storleikane på skulpturane er ikkje som i røynda, nokre er forstørra, andre forminska. Kunstnarane sin intensjon med verket er at skulpturane og objekta i glashuset kan fungera som eit sanserom. Som fikseringspunkt for samtalar. Kanskje skulpturane kan vekka minne, eller egga til erkjenningar. Glashuset er plassert tett på omsorgshuset og står ope for pasientar, pårørande, pleiarar og besøkande. Forundringskammeret kan fungera emosjonelt, sanseleg og helsebringande.

Ein måte å sjå kunstsamlinga ved Stavanger universitetssjukehus på Ullandhaug på er som eit forundringskammer i eit drivhus. Kunsten er plassert ut på forskjellige avdelingar, i fellesareal, korridorar og uterom – for oss til å interagera med.

For nokon vil kanskje kunstverka dra merksemd frå fokus på kropp og sjukdom. Ta merksemda eit lite augeblikk, og dermed vera avleiing. For nokon vil det å kikka på eit maleri over lengre tid, kanskje det heng i venterommet i akuttavdelinga eller i kapellet, ha ein avslappande effekt. Gjennom dette kan kunsten bidra med positiv avkopling og rekreasjon. For nokon vil verk vera reine objekt for sansing. Tilby fargar og former som lar auga og tankane fly. Nokre av kunstverka i Stavanger universitetssjukehus på Ullandhaug vil kanskje, som intensjonen var for Verdens navle på Gossen, fungera som samtalestartarar. Auga ser noko som vekkjer noko i ein sjølv, som ein seier høgt og som andre kan respondera på. For nokon vil kunsten i sjukehuset bli oppfatta som noko som berre er der, dekor og utsmykking som kanskje berre hjelp til at det ikkje ser tomt ut. Eller dekor og utsmykking som gjer til at rom og korridorar blir oppfatta som innbydande, mindre kliniske, kanskje betre å opphalda seg i. For nokon vil kunstverka ta ein til andre stader, la tankane spinna inn i den verda kunsten portretterer, eller den verda enkeltpersonar projiserer at den portretterer. Nokre verk vil irritera eller forstyrra, kanskje på den gode måten, kanskje på den dårlege. Andre vil fungera som klatrestativ.

Dette er gjettingar fordi du og eg ikkje møter kunstverk på same vis. Kunst har subjektive koplingar. Du ser verk gjennom erfaringar frå ditt liv, eg frå mitt. Forskjellige ting vert synlege eller får meining for oss. Spør ein kven kunst er til for, er svaret alle, og spør ein korleis ein skal forholda seg til kunst, er svaret slik ein sjølv vil.

Kunst som terapi

Kunst som terapi Filosof og forfattar Alain de Botton er av den tru at kunst kan ha terapeutisk effekt, eller læra oss noko, gi oss noko, om vi opnar for å la den gjera det. I boka Art as Therapy frå 2013, skrive saman med John Armstrong, opnar dei for at kunst til dømes kan visa oss noko som vi har følt, men kanskje aldri klart å kjenna att eller setja ord på. Visa ei retning samfunnet kan røra seg i tider av desperasjon. Bringa oss nærare det materielle, eller kvardagens trivialitetar. At kunst kan ha terapeutisk effekt kom fram i eit intervju eg ein gong gjorde med ei eldre kvinne frå Stavanger, Inger P. Rønning, som brått hamna i ein sjukdomssituasjon då ho vart akutt og alvorleg sjuk. Rønning har eit langt arbeidsliv i helsesektoren bak seg, men er i dag pensjonist.

I sjukdomssituasjonen bestemte Rønning seg for å undersøka om kunst kunne bidra til situasjonen hennar. Ho sette seg føre å oppsøka Stavanger kunstmuseum kvar dag i ein heil sumar. Motivasjonen for å setja i gong med prosjektet var at ho ville bort frå sjukdom og smerte. Ho ville sjå kva effekt og lindring museumsbesøka kunne ha, og ikkje minst, skapa seg ei rutine og noko å konsentrera seg kring. Ho hadde ikkje lyst å gi sjukdomen for mykje fokus: «Eg valde dette fordi eg hadde noko å sjå fram til (...) Eg ville ha eit mål med dagen.» Ho tok medisinen ho hadde fått utskrive i den første og mest smertefulle perioden, men ville deretter freista å unngå påfølgande stillesitting og medisinens passiviserande effekt. «Eg trur eg starta med at eg dikta meg til at her kunne eg vera på ei reise.»

Ved Stavanger kunstmuseum på denne tida stod utstillinga BLUNK, ei utstilling sett saman av 67 verk frå Trond Mohn si kunstsamling gitt til Stavanger kunstmuseum. Samlinga består av verk av relativt unge kunstnarar som alle tematiserer si samtid, vår samtid, innan uttrykk som skulptur, måleri, tekstil, video og fotografi. Kvar dag i 67 dagar, like mange som det var verk i utstillinga, oppsøkte Rønning utstillinga. Ho stilte seg framfor eit nytt kunstverk kvar dag, og ga merksemda si til kunstverket. Om kveldane las ho seg opp på kunstnaren, søkte meir informasjon om både verk og kunstnar, om kunstnarane sine arbeidsmåtar, utdanning, kunstsyn og anna. Om kva det gjorde med ho, fortel ho at prosjektet og kunsten ga trøyst, ga noko anna enn sjukdom å tenkja på, at det sat sjukdomen hennar i perspektiv: «Eg var underfostra, eller kva heiter det, underernært, på andre ting enn meg sjølv. Så eg tok til og med eit maleri som var heilt kvitt, det tok eg som ei stor glede. Og eg tenkte: der er jo noko. Og så neste dag såg eg eit bilete der to gjekk hand i hand, inn i ein skog. Så tenkte eg, kanskje eg kjem dit? Eg søkte etter at eg kunne bli betre.»

Mykje av prosjektet handla om å skapa seg ei rutine. «Det vart jo eit lite prosjekt, men for meg vart det òg berre den daglege dont. Det vart ein rutine, rutinar er godt, rutinar er veldig trygt.» Det var ho og mannen som gjekk, og kvinna omtalar: «Vi hadde plutseleg ei dagleg rutine, som ga meining. Det var å koma seg ut og sjå litt folk. Og ikkje bli sitjande i ein stol og rett og slett senka hen. Fordi det er ikkje oss. Og det å ha ein avtale, og noko å sjå fram til, og kvar dag noko nytt å setja seg inn i, då føler du at livet rører seg, du er i motion.» I etterkant fortel Rønning – i dag frisk og smertefri – at 67 dagar på Stavanger kunstmuseum, kontakten med den imøtekomande beteninga ved museet, og kunsten ho fekk sjå, var som ei gåve. «Det har vore som medisin. (...) utan å fornekta den tradisjonelle medisinen.» «Eg har jo fått 67 nye vennar.»

Til spørsmål om kunst kan bidra i eit helseperspektiv, er dette eit blant mange svar.

Sjukehuset i liva våre

Dei fleste av oss kryssar grensa mellom frisk og sjuk fleire gonger i løpet av livet. Vi treng sjukehuset i liva våre, sporadisk og i små drypp eller over tid. Pasientar og pårørande som kjem til sjukehus er ofte i kjenslemetta situasjonar. Dei kan vera stressa, redde og forvirra, eller på andre måtar ikkje kjenna seg vel. Når vi veit at omgjevnadar påverkar oss og våre sinnsstemningar, kan vi gi kunsten sjansar til å bidra. Det er altså ikkje naudsynleg lett å seia korleis kunst i sjukehus påverkar oss, men det er i alle høve ikkje likegyldig kva materielle og fysiske omgjevnadar vi er omringa av.